Yoga Tarihi, Felsefesi ve Pratiği – I

Yazar: R. Sovik & A. B. Bhavanani

Çevirmen: Deniz Yılmaz

 

Yoga Tarihi, Felsefesi ve Pratiği – I

 

Tarihsel Arka Planı, Öncüleri ve Sekiz Basamaklı Yolunun Gelişimi

Yoga hem bir süreç hem de bir amaçtır. Bu bağlamda bir moksha shastra, yani insanı içinde bulunduğu çeşitli ıstıraplardan aşamalı olarak özgürlüğe (moksha) yönlendiren bir öğretidir (shastra). “Yoga” sözcüğü “boyunduruk altına girmek, birlik olmak ya da bir araya getirmek” anlamlarını karşılayan Sanskritçe “yuj” kökünden türemiştir. Yoga, zihin ve beden bütünlüğüyle uyum yaratmak ve bireyin ruhunu kendi özüyle bir araya getirmek için harcanan çaba olarak tanımlanabilir (Schweig, 2007). Böylece herhangi bir din, mezhep ve ırk gözetmeyen yoga pratiği, Antik Hindistan’ın manevi toprağından yayılan öğretileri ve günümüzde Hindistan Sanatana Dharması olarak adlandırılan “sonsuz yol”un anlaşılmasına yardımcı olur (Bkz. Şema 1).

Şema 1 Yoganın Kısa Tanımı
Yoga Nedir?

·       Zihnin gezinen eğilimlerinde ustalaşma – Yoga Sutraları (2.1)

·       Mahir, sakin eylem – Bhagavad Gita (2.50)

·        Zihnin Ölçülülüğü- Bhagavad Gita (2.48)

·       Zihni sakinleştirmek için mahir ve ince bir süreç – Yoga Vashistha (3.9.32)

·       Sancılı birlikten ıstırapla ayrılma – Bhagavad Gita (6.23)

·       Nefes, zihin ve duygu birliği; rahatsız edici düşüncelerden özgürleşme – Maitri Upanishad (6.25)

·       Bireysel ben (jivatma) ve evrensel ben (paramatma)’in bütünlüğü – Yoga Yajnavalkya (1.44)

Yoga, Hindistan’da yazılı tarihin öncesinden beri uygulanmış olsa da ilham verici üstat Patanjali’nin hâli hazırda var olan yoga pratiklerini ve metinlerini, Yoga Sutraları olarak bilinen bir metinde bir araya getirmesi yaklaşık MÖ 2. yüzyılı bulur. Patanjali’nin, yoga teorisi ve pratiği hakkında en özgün fikirleri aktaran ustalıkla hazırladığı çalışması, 195 vecizden (sutralar ya da “özlü sözler”) oluşur. Bu sutralar, yoganın özünü sekiz basamağa ayırarak ortaya koyar (ashtanga yoga) (Bryant, 2009). Sistemin ilk beş basamağı dünya, beden, nefes ve hisler ile kurulan ilişkilerden bahsettiği için “dış” olarak tanımlanır. Sekiz basamaktan geriye kalan üç basamak, yani yoganın “iç” ya da “zihinsel” basamakları, konsantrasyonun üç aşama hâlinde gelişmesiyle oluşur.

Patanjali’nin metninin vermek istediği temel mesaj her insanın özünde dengeli ve bir bütün olduğudur (Gitananda, 1999). Yoga, iç denge hissiyle, özle uyumlu hâle gelme yöntemidir. Süreçte “zihin, beden ve nefes”te yaşanan birçok farklı aşamaya dikkat çekilir ve nefes derin bir konsantrasyon ve yansıma için  yavaş yavaş serbest bırakılır.

Günümüzde yoga pratisyenlerinin çoğu, yogayla daha sağlıklı bir hayat için ilgilenmektedir. Patanjali sağlıktaki dengesizliklerin kişisel gelişime önemli bir zorluk yarattığını (Aranya, 1983) ve sağlığı iyileştirmek için iki yola başvurmak gerektiğini belirtir: sağlığı engelleyen problemlerin ortadan kaldırılması ve iyileştirici güçlerle bağlantının geliştirilmesi. Gördüğümüz gibi, öz disiplini geliştirmek adına bu iki strateji sıklıkla kullanılmaktadır.

Son gelişmelere göre modern çağda yoga, fiziksel aktivite ile ilişkilendirilmektedir. Patanjali’nin tanımladığı şekliyle, yoga pratikleri eski çağlarda aşamalı olarak ilerleyen yaklaşımlardı. Sağlığın geliştirilmesi, öz keşif ve ruhsal kimliğin anlaşılması gibi pek çok ortak amaca hizmet etmek için tek bir çatı altında toplanmışlardı.

Önemli Tarihsel Zaman Aralıkları

Vedik Dönem (MÖ 1500-600)

Metinler yazıya geçirilmeden önce, öğretiler sözlü gelenekle öğretmenden (guru), öğrenciye (shishiya) aktarılırdı. Bu öğretilerin en eski dört derleme hâlinde günümüze ulaşmıştır: Rig Veda, Yajur Veda, Sama Veda ve Atharva Veda. Bu metinlerin ne kadar eski oldukları tam olarak bilinmemektedir (Bhavanani, 2010). Her ne kadar sözlü geleneğin tarih öncesi döneme uzandığı tahmin edilse de MÖ 1500 yılından itibaren derlenmiş ve MÖ 600’e dayanan sonradan yapılan eklemelerle günümüzdeki hâlini almıştır (Panikkar, 1977). Her Veda (“bilmek” anlamına gelen “vid” kökünden gelir) dört bölümden oluşur. Vedik ritüellerinde kullanılan ilahilerden oluşan Samhitalar parçanın en eski biçimidir. Uphanishadlar metinlerin son hâliyken, Brahmanlar ve Aranyakalar, Samhitaların genişletilmiş ve yorumlanmış hâlidir. Vedalar insan etkileşimlerinde huzuru yakalamak, korunma ve sağlık dilemek ve en önemlisi, insan hayatının meditatif boyutlarına farkındalık getirmek için doğayla uyumlu ilişkiler geliştirir.

Vedik Sonrası Dönem (MÖ 600-100)

Vedaların derlendiği dönemde, öğretilerden oluşan büyük bir koleksiyon kaydedilmiş, pratik çalışma için hazır hâle getirilmiştir. On iki Upanishad ve onların kapsamlı yorumu olan Brahma Sutralar, Vedik ritüellerden öz gelişim, dengeli yaşam ve kendini gerçekleştirmek gibi fazlasıyla kişiselleştirilmiş “yogasal” amaçlara kaymaya başladı. İki destansı metin olan Ramayana ve Mahabharata’yı içeren kapsamlı bir literatür ortaya çıkmıştır ve bilinen en temel metin Bhagavad Gita’dır. Yoga pratikleri Patanjali’nin “Yoga Sutraları”nda kodlanmış (MÖ  200-100) ve Patanjali’nin yazılarına bilge Vyasa’nın usta yorumları eşlik etmiştir.

MÖ 1000’den 17. Yüzyıla Uzanan Dönem

Pratisyen yogiler için, milattan sonra yoga üstatları tarafından yapılan bütün ibadet, tarih ve öğreti çalışmaları kaynak oluşturmuştur. Tanınmış filozof Shankaracharya’nın bu dönemin düşüncesine derinden etkisi olmuştur. Advaita vedanta doktrini ile nondüalizmi (ikiliksizlik/varlık birliği) yeniden gündeme getirmiş ve Bhagavad Gita, Brahma Sutraları ve 10 büyük Upanishad üzerine kıymetli yorumlar yazmıştır. Bu dönemde çeşitli Hint geleneklerinin içinden birçok yeni yoga türü ortaya çıkmıştır. George Feuerstein (2003)  en çok tercih edilen 40 yoga türünü listemiştir. Bunların arasından günümüze kadar gelebilen en önemli üç tür Patanjali’nin Yoga Sutralarıdır; Natha tarikatı yogilerinin Hatha yoga öğretileri (özellikle, Svatmarama’nın 15. yüzyılda yaptığı çalışmalar, Hatha Yoga Pradipika ve Gheranda’nın 17. yüzyılda yaptığı çalışmalardan oluşan, Gheranda Samhitha) ve Bhagavad Gita’nın öğretileri.

Modern Dönem

Modern dönemde, yoga ve öğretilerinin Doğu’dan Batı’ya gelmesi, Swami Vivekananda’nın ilk kez 1893’te Birleşmiş Milletlere gelmesiyle mümkün olmuştur. Bhagavad Gita’nın öğretilerinin üzerindeki çizimlerde, burada dört yol bulunduğu yazar: raja yoga (meditasyon), karma yoga (özverili eylem), bhakti yoga (fedakarlık) ve jnana yoga (metafizik). 20. yüzyılın başlarında, Swami Kuvalayananda’nın kurduğu Kaivalyadhama Yoga Enstitüsü de Yogendraji’nin kurduğu Mumbai Yoga Enstitüsü gibi yoga ile ilgili araştırmalar yaparak, sistematik pratikler geliştirdi. Bu öğretiler, T. Krishnamacharya  (B.K.S Iyengar, T.K.V Desikachar ve Pattabhi Jois gibi iyi bilinen yogilere ilham kaynağı olmuştur); Swami Shivananda Sarasvati (ve öğrencileri Swamis Satyananda, Vishnudevananda ve Satchitananda); Himalaya Geleneği (Swami Rama, Pandit Tigunait ve Swami Veda Bharati); Kundalini Yoga Geleneği (Yogi Bhajan); Kendini Gerçekleştirme Kardeşliği (Swami Yogananda); ve Swami Gitananda Giri’nin kurduğu Rishi kültürü (Yogachirini Meenakshi Devi Bhavanani) tarafından harekete geçirildi. Bangalore Üniversitesi’nden H.R Nagendra ve R. Nagarathna (Swami Vivekananda Yoga Anusandhana Samsthana) gibi yoga pratisyenleri ve bilim adamları Swami Kuvalayananda’nın ilk çalışmalarını yogayı özellikle terapi olarak vurgulayarak devam ettirdiler. 2002’den beri Swami Ramdev, yogayı Hindistan’da popüler hâle getirerek, ön ayak olduğu araştırmaları ve çalışmaları, sağlık hizmetleri alanında etkili hâle getirdi. Yakın dönemlerde kurulan diğer pratik okulları, bu bölümün son kısmında listelenmektedir. Özellikle, yoga öğretilerinin birçok öğretiden elde edilmesine rağmen, var olan öğretmenlerin sıralanması (guruparampara) belirli öğretilerin gerçekliği konusunda güvence sağlamaktadır.

Yoga Pratiğinin Temelleri

Yoga çalışmasının başlarında, öğrencilerin birçoğu duruşlara (asana), nefesin bilinçli olarak düzenlenmesine (pranayama) ve rahatlama becerilerine (pratyahara) odaklanır. Yamalar ve niyamaların (aşağıda açıklanmıştır) bir araya getirilmesi niyetiyle, etkili bir pratik geliştirebilmek için bu şekilde bir altyapı oluşturur. Böylece, dikkat buraya çekilerek, felsefi bir ortam sağlayarak ve bir tutum sergileyerek hangi yoga tekniğinin günlük hayatta geliştirileceğine yardımcı olur. Yoga insanın doğasında deneyimleyerek keşfettiği gerçek bir yaşam biçimidir (Bhavanani, 2013) (Tablo 2.1).

Yoganın özü, iç gözlemdir. Örneğin iç gözlem yoluyla yoga duruşları düzenlenebilir. Asana çalışması boyunca iç gözlem beraberinde bedenden psikolojik uzaklık, zihnin algı alanı ve fizik bedenin hareketleri ve uyumu arasında boşluk hissi yaratabilir. Nesnelliğin eşsiz algısı gözlemciye farkındalık kazandırır ve gözlem sürecinde (zihnin dışına taşınan), gözlemlenen obje (beden ve hareketleri) iç deneyimin bütünleşmiş parçalarıdır. Bu içe dönüş, derin bir  fiziksel hakimiyet hissine yönlendirir ve kişide vücudu “göğe yükseliyormuş” gibi bir his yaratır (ananta samapatti) (Aranya, 1983, s.229).

Tablo 1: Yoganın sekiz basamağı
AshtangaYoga – sekiz basamak
1 Yama Kısıtlamalar
Ahimsa Zarar vermeyen
Satya Doğruluk
Asteya Çalmamak
Brahmacharya Yaşam tarzının kontrolü
Aparigraha Sahip olmama
2 Niyama Adap
Shaucha Saflık
Santosha Hoşnutluk
Tapas Öz-disiplin
Svadhyaya Bireysel Çalışma
İshvara pranidhana Güvenilir teslimiyet
3 Asana Sabit duruş
4 Pranayama

 

Hayati enerjinin genişlemesi
5 Pratyahara Duyusal çekilme
6 Dharana Konsantrasyon
7 Dhyana Meditasyon
8 Samadhi Öz-gerçekleştirme

Farkındalık nefese yönlendirildiğinde, benzer ama daha zor, ustalık gerektiren bir süreç meydana gelir. Bu bağlamda, düzenli bir nefes akışı olmadan yoga yapılamayacağı ifade edilir. Nefesin gözlemlenmesi duygusal tepkileri yatıştırır, farkındalığı insan yaşamının enerjik boyutlarına çıkarır ve bu sürece tanık olan zihni uyandırır. Nefes farkındalığı, nefes akışının düzenli olarak kontrol edilmesiyle başlar. Her nefes veriş, tatmin edici bir arınma hissi yaratırken her nefes alış, aynı ölçüde bir beslenme hissi yaratır. Bu nefes akışlarına dikkat edilmesi sonucunda zahmetsiz ve rahat bir nefes alışverişi sağlanır.

İç gözlem, en iyi meditasyon sırasında geliştirilir. Burada gözlem süreci tamamen zihnin kendisinde yatmaktadır. Her düşünce, duygu, hatıra, hissiyat ve bilinç seviyesi, bir farkındalık biçimi olarak ortaya çıkar. Gittikçe, zihnin gözlemi konsantrasyonla sabit hâle getirildiğinde, kişinin şahsiyeti bir iç farkındalık biçimi olarak ortaya çıkar ve farkındalık kendi içinde kalır (Tigunait, 2014).

Yoganın Sekiz Basamağı

Patanjali’nin Yoga Sutralarında açıklanan Ashtanga yoga sistemi, yogayı anlamak için disiplin, rehberlik ve gereken vizyonu sağlar. İlk beş basamak meditasyona yönlendiren adımlar olsa da, pratisyenler ilerleme kaydetmeden bu konuda mükemmel olmayı bekleyemezlerdi. Yoga öğrenimi doğal bir süreçtir ve karşılıklı olarak birçok yoga pratiği en üst basamağa ulaşana kadar birbirini açıklar ve destekler.

Pratiğin ilk iki basamağı öz-düzenlemeye (otokontrol) adanmış stratejilerden oluşur. Kişinin enerjisini tüketen ve uyumsuzluğu besleyen negatif alışkanlık biçimlerini kontrol etmek için listelenen beş basamak (bkz. Tablo 2), yamalar ya da “kısıtlamalar” ile başlar. Yamalar kısa bir iç gözlem yaklaşımı sunar. Negatif yaklaşımların tespit edilmesi ve pozitif olanlarıyla değiştirilmesiyle, pratisyenler rahatsız edici davranışın altında yatan motivasyon kaynağını keşfederler. Böylece, ilk basamakta yamalar pratik için etik disiplinler yaratırken, ilerleyen basamaklarda öz-anlayış malzemesi hâline gelir, pratisyenlere günlük hayatlarına kolayca yerleşen aşırı dikkat dağıtıcı ve rahatsız edici unsurları fark etme olanağı sağlar.

Ashtanga sisteminin ikinci basamağı, yoga pratiğinin yönlendirdiği pozitif alışkanlık kalıplarının listelendiği gözetimlerdir (niyamalar).  Bu pratikler, ilk basamaktan en üst basamağa kadar, her pratisyen tarafından uygulanabilir bir sistem oluşturur. Örneğin, başlangıç öğrencileri geniz temizliği gibi teknikler öğrenir. İleri seviye öğrencileri zihnin berraklaştırılmasına yönlendirilirler. Pratikler, çok boyutlu olan beş duyuyla bağlantılıdır. Örneğin, Svadhyaya (iç çalışma), iç gözlemin yanı sıra, aynı zamanda mantraların tekrarı, felsefi ideallerin düşünülmesi ve üst düzey eğitmenlerin öğretilerine de dikkat çeker.

Ashtanga sistemindeki geri kalan altı aşama ise, içsel dinginliğe kılavuzluk eden incelikli disiplinlerin toplamından oluşmaktadır. Patanjali asana çalışmalarının sonucunda duruşların “sağlam ve rahat” olması gerektiğini özellikle belirtir (Bryant, 2009). Öz farkındalığa ulaşmak amaçlandığında, nefes alışverişi zirve noktaya ulaşır. Bununla birlikte, çelişkili olarak algılar kendi amaçlarından uzaklaşıp, dinlendirildiklerinde iç görü kaynağı olurlar. Pratiğin basamaklarından her biri başlı başına yoganın amacını oluşturur, her biri farkındalık hâlinin uyanışının normal farkındalığa dönüştürülmesine katkı sağlar.

Yoga süreci, zihni dalgınlıktan arındırarak özgürlüğe kavuşturur (Tigunait, 2014).  Bu uygulamaya iç içe geçmiş iki pratik ile ulaşılır: konsantrasyon ve kayıtsızlık. İkisi birlikte öz-disiplinin doruğuna ulaştırır. Patanjali konsantrasyon pratiğinin durmadan ve bölünmeden devam ettirildiği taktirde meyvesini vereceğini öğretir. Ama bu bağlamda konsantrasyon yapay bir dikkatin sonucu değildir. Farkındalığın odaktan uzaklaştırılmasının sonucudur (alambana) ve düzenli bir şekilde bu odağa döner. Normal bir çabayla, konsantrasyon dönemleri günlük hayatın bir parçası hâline gelir.

Konsantrasyon için refakatçi, vairagya ya da bağımsızlık, Batılı öğrenciler tarafından parçaları bir araya toplanan bir yapbozdur.  Batı’da bağlılık genellikle ilgi duyulan şeye sevgi ve saygının eklenmesi olarak bilinir. Sevgi ve saygı yogada da eşit derecede değerli erdemlerdir. Ama yogada “bağlılık” terimi, sevgi ifadesinin nitelikleriyle ilişkili değildir. Bağlılık dengesizlik olarak görülür, hastalık ya da dikkat dağınıklığı yaratır. Bunların aksine bağımsızlık, ağırbaşlılık ve duygusal denge hissidir.

Meditasyonun en yüksek seviyesi ve ashtanga sisteminin sekiz basmağı samadhi olarak adlandırılır. Dikkatin tek bir noktaya toplanması ile ulaşılan zihinsel berraklık olarak tanımlanır. Bu aşamada farkındalık, zihnin niteliğinden çok daha fazla olan bir şey olarak açıklanır. Farkındalık insanoğlunun doğasıdır (Aranya, 1983).

Tablo 2: Yoga Türleri
Ashtanga Yoga

 

Patanjali’nin sekiz basamaklı sisteminden ortaya çıkan ve yoga pratiğinin klasik yaklaşımından oluşur.
Hatha Yoga

 

Ashtanga yoga pratiğinin doğru davranış, asana, nefes ve rahatlama çalışması ile birleştirilmesi ile oluşan başlangıç aşaması
Raja Yoga

 

Ashtanga yoga’nın rahatlamanın, konsantrasyonun ve meditasyonun derin aşamalarına götüren aracılı aşamaları

 

Karma Yoga Bireysellik ve ilgisizliğe odaklanan yogasal yol. Bu yol diğer bütün pratik disiplinleriyle ilişkilidir.

 

Bhakti Yoga Ruhani yol, sıklıkla şarkı, şiir, ritüel, ilahi yolculuk yoluyla evrensel sevgi ifade edilir.

 

Jnana Yoga Felsefi netlik ve öz-keşfine yönelten yol. Bu yaklaşım öz-analize ve meditasyona dayanır.
Tantra Yoga

 

Fazlasıyla bütünleşmiş, bütünsel yol; yoga derslerinde öğretilen ve yoga metinlerinde bahsedilen pratiklerin bir çoğunun bütününü kapsar.

 

Mantra Yoga Bu yaklaşım zihinsel destek ile içsel mantrik seslerin çıkarılması ve farkındalığa ulaşılmasıyla ilişkilendirilir.

 

Kundalini Yoga Ruhsal enerjiyi (Kundalini) uyandırarak, omurga boyunca akışını sağlar.
Laya Yoga Bir öğretmen yardımıyla sistematik bir şekilde düşük enerjilerin yüksek seviyelere çıkarılması ile kundalini uyanışının gerçekleştirilmesi.

 

Svara Yoga Pranik ritimler ve içsel enerji yollarına dayanan geliştirilmiş yoga pratiği

 

Redaktör: Melis Fettahoğlu

Editör: Cemre Yıldırım

 

Bu makale “The Principles and Practice of Yoga in Health Care” editörlüğü Khalsa, Telles, McCall, Cohen, basımı Handspring Publishing Limited 2016 available in English from www.handspringpublishing.com tarafından alınan izinle yayımlanmıştır.

Taken with permission from The Principles and Practice of  Yoga in Health Care Edited by Khalsa, Telles, McCall, Cohen, published by Handspring Publishing Limited 2016 available in English from www.handspringpublishing.com

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir