Noel Baba
Yazar: Sons of Vikings
Çevirmen: İpek Ortaer Montanari
Santa ve Odin – Noel ve Yule
Noel Baba kısmen Odin’den mi esinlendi?
Her şeyden önce…
1) 3. yüzyılda fakirlere yardım eden Aziz Nikolaos’tan açıkça etkilendiğini inkâr etmiyoruz. Yine de Aziz Nikolaos’ın uçmak gibi yetenekleri ya da hediye hazırlayan elfleri yoktu. Bu yazı, hayalî bir karakter olan Santa (Noel baba) ile İskandinav mitolojisindeki Odin arasındaki ilginç benzerliği incelemek için yazılmıştır.
2) Pek çok tarihçi, günümüzdeki (ağaç süslemek, çelenk hazırlamak, ökseotu asmak vb.) Noel geleneklerinin pek çoğunun İskandinav tanrısı Odin’le ilişkili popüler İskandinav bayramı olan Yule’a (ya da Jul) kadar gittiği fikrine katılırlar. Bunun bir kanıtı olarak içerisinde “Yule, Yuletide (Yule Zamanı/Noel Zamanı), Yule Log (Yule/Noel Kütüğü)” gibi sözcüklerin geçtiği pek çok popüler Noel ilahisi gösterilebilir. Tarihsel açıdan bakıldığında kilisenin, yaygın pagan bayramlarını Hristiyan bayramlarıyla değiştirdiği görülse de birçok özgün Yule geleneği yıllarca devam etmiştir.
3) İskandinav mitolojisinde bahsedilen, hayvanların çektiği kızaklara binip gökyüzünde uçan İskandinav tanrıları, Odin’in hediye dağıtıcılığıyla bilinmesi, büyülü elf ve cücelerin özellikle bu hediye hazırlamakla bilinmeleri (Thor’un çekici bu hediyelerden biridir) ve bu hediye hazırlayan elflerin “Odin’in adamları” diye anılması gibi hususlar da göz önünde bulundurulduğunda, Yuletide ile Noel’in bu bariz örtüşmesi daha da mantıklı gelecektir.
Bu yazdıklarımıza, aşağıda listelenen diğer benzerlikleri de ekleyin; ardından siz karar verin.
Günümüzde Noel, birçok kültürden gelen geleneklerin birleşimidir ve hem Hristiyanlıkla ilgili hem de Hristiyanlık öncesi birçok unsuru içinde barındırır. Bunların arasında en yaygın olanlardan biri Yule’dur. Bazılarına göre Yule hâlâ kış mevsiminde 12 gün ve gece süren kutsal bir dönem ve/veya festival olarak kabul edilir. Noel (25 Aralık) genellikle Yule’un ortasına denk gelir. Diğer kış dönümü bayramlarında olduğu gibi Yule’da da karanlığa karşı zafer kazanan ışığın umudu ve güneşin yeniden doğuşu kutlanır. Yule sırasında bütün tanrılar, özellikle de kendisinden Jólfaðr (Yule’un Babası) diye de söz edilen Odin şereflendirilir. Yule, aile ve arkadaşların misafirperverlik, yeme-içme, hediye verme, kışın getirdiği yoksunluklar ve tehlikeler karşısında birbirlerini neşelendirme yoluyla karşılıklı olarak aralarındaki bağları güçlendirdikleri bir zaman olarak nitelendirilir.
O hâlde, “Yule’un Babası” diye anılan Odin’in, hayalî karakter Santa (Noel baba) üzerindeki ikinci bir etki olması mümkün müdür? İlk bakışta bu karşılaştırma saçma gelebilir. Bacalardan içeri girerek çocuklara hediyeler getiren tonton, şişman bir adamın tek gözlü, kuzgun kanatlı Viking savaş tanrısıyla ne gibi bir bağlantısı olabilir ki? Ama yakından inceleyince bu ikisi arasındaki benzerlikler açıklık kazanıyor.
Günümüzde reklamlara uyarlanmış (Noel Baba’nın mavi giysili yandaki eski kartpostalda ve aşağıdaki diğer beş benzer kartpostalda olduğu) Noel baba imgesini bir kenara koyup daha geleneksel görsellere baktığımızda, yaptığımız karşılaştırma hemencecik şekilleniyor.
Odin, pek çok kılığa girmesiyle biliniyordu ve pek çok adı vardı. Ancak girdiği kılıklar arasında en gözdelerinden biri geniş kenarlı bir şapka ya da kukuleta takan, pelerine sarılmış yaşlı, ak sakallı gezgindi (sağda, Georg van Rosen’in 1886 tarihli siyah beyaz Odin tasvirinde görülebilir).
August Malmstrom’un “Odin’s Hunt” (Odin’in Avı) (1901 öncesi) isimli siyah beyaz çiziminde görüldüğü üzere Odin, bilginin peşinde dokuz diyardan geçerken saklanmak için bu kılığa girerdi. Bu Odin tasviri, herhangi bir Viking’in aşina olacağı bir imgeydi; tıpkı Noel Baba’nın özgün tasvirinde olduğu gibi. Viktoryen düşüncelerle yazılmış 1823 tarihli “Twas the Night Before Christmas”[1] ve Coca-Cola’nın 1920’li ve 1930’lu yıllarda yeniden yarattığı imgeden çok önce Noel Baba, at sırtında seyahat eden, kürklü bir pelerin giyen ve geniş kenarlı şapka ya da kukuleta takan, uzun ve sıska bir adam olarak tasvir edilirdi.
Noel Baba/Odin karşılaştırmasına şunlar da dâhil edilebilir:
Şiirsel Edda’daki Voluspa en skamma şiirinde Freya, hediye veren olarak bilinen Odin’i ayrıntılarıyla anlatır:
“Odin’den,
Bizi hatırlamasını isteyeceğiz,
O, hak edenlere altın dağıtır.
Hermoth’a kask ile zırh verdi.
Sigmund’a bir kılıç hediye etti.
Bazılarına zafer,
Kimilerine para,
Pek çoklarına belagat,
Ve herkese sağduyu dağıtır.
Denize dalga,
Şairlere sözcükleri kullanmada ustalık katar;
Birçoklarına sevginin mutluluğunu verir.”[3]
Halk bilimci Margaret Baker şunları söyler:
“25 Aralık günü ortaya çıkan Santa ya da Noel Baba’nın dış görünüşü konusunda, kış ortasında, gökyüzünde sekiz bacaklı savaş atı Sleipnir’in üzerinde yol alarak halkını hediyelerle ziyaret eden kuzeyin mavi kukuletalı, pelerinli, ak sakallı Hediye Getiren’i olan Odin’e çok şey borçludur. […] Odin [zamanla] önce Noel Baba’ya sonra da Santa’ya dönüşmüş, Aziz Nikolaos ve Çocuk İsa ile zenginleşerek Noel sahnesinde başrol oyuncusu olmuştur.”
Noel Baba’nın yüzyıllar önce ne anlama geldiğini bir düşünün. Noel Baba, koruma, bolluk, cömertlik ve neşeyle birlikte güçlüklerle (kış mevsimi tarım toplumları için oldukça zor bir zamandır) yüzleşmeyi temsil ederdi. Bu niteliklerin aynısı, sadece bir savaş tanrısı değil, aynı zamanda şiir ve bilgeliğin de tanrısı olan, hediye verme ve kahramanca metanetin vücut bulmuş hâli Odin hakkında yazılanların da özünde vardır.
Noel baba, kültürlerin karışımından oluşan bileşik bir karakterdir. İskandinav ve Cermen mitolojileri, 3. yüzyıl Doğu Roma İmparatorluğu’ndaki Aziz Nikolaos, Sinterklaas ile diğer bölgesel çeşitlemeler gibi Orta Çağ ve sonrasındaki halk anlatıları, Viktorya Dönemi şiir ve gravürleri ve hatta 1930’lardaki Coca Cola reklamları ile sonrasından günümüze gelen diğer popüler kültür ögeleri gibi değişen pek çok kökeni vardır.
Noel ile Yule’un karşılaştırması
Bayramlar, pek çok atamızdan bize kadar gelen geleneklerin harmanlandığı zamanlardır. Farklı kökenlerine rağmen Noel, insanların bir araya gelmek için soğuğa meydan okuduğu, akrabalık ve dostluk bağlarını güçlendirdikleri, geçmişleri ve gelecekleri üzerine düşündükleri ve dünyadaki manevi yerlerini değerlendirdikleri bir dönem olmayı sürdürmektedir.
Dipnotlar
[1] Clement Clarke Moore’un Türkçeye “Noel’den önceki gece” olarak çevrilebilecek şiiri (Ç.N.).
[2] Şiirsel Edda, eski İskandinavya’daki anonim şiirlerden oluşan bir koleksiyonun çağdaş yorumudur (ç.n.).
Daha fazla bilgi için bkz. https://gorgondergisi.com/edda/
[3] Crawford’un İngilizce çevirisi tarafımca Türkçeye çevrilmiştir. (ç.n.)
[4] Aslında Santa, Santa Claus ve Father Christmas kavramları Türkçe ifade edilmek istendiğinde kendisine Noel Baba olarak karşılık bulur. Bu kavramların bir arada kullanılmak istenmesinin sebebi ise bu yazıda da belirtildiği üzere farklı kültürler ve mitlerde bu kavramın zaman içerisinde değişim göstermesidir. Buna bağlı olarak “baba” figürü olma özelliğinin belirtilmesi açısından iki kullanımı birlikte yazılmıştır (e.n).
Kaynakça:
McCoy, D. The Viking Spirit: An Introduction to Norse Mythology and Religion.2016 https://norse-mythology.org/viking-spirit-introduction-norse-mythology-religion/
Crawford, J. The Poetic Edda: Stories of Norse Gods and Heroes. Hackett Classics. Indianapolis, Indiana. 2015.
Crawford, J. The Saga of the Volsungs with the Saga of Ragnar Lothbrock. Hackett Classics. Indianapolis, Indiana. 2017.
Foltz, J.S.S. Beasts from the East and Magical Monarchs: The Connection between Sweden, Swedes, and the Supernatural in the Saga Corpus. University of Oslo. 2019. https://www.duo.uio.no/bitstream/handle/10852/70122/UiO-Thesis-.pdf?sequence=1&isAllowed=y
Image Gallery of Vintage Noel baba https://www.pinterest.com/laurarcaballero/vintage-santa-postcards-images/
Guerber, H.A. Myths of the Norsemen from the Eddas and Sagas. Londra. 1909. http://www.gutenberg.org/files/28497/28497-h/28497-h.htm
Wigington, P. The Origins of Noel babae. ThoughtCo. 11 Aralık 2017. https://www.thoughtco.com/the-origins-of-santa-claus-2562993
The Sleighs. UiO: Museum of Cultural History. https://www.khm.uio.no/english/visit-us/viking-ship-museum/exhibitions/oseberg/sleighs.html
Reindeer husbandry. http://www.barentsinfo.org/Contents/Economy-and-Business/Reindeer-husbandry
Kvilhaug, M. The Old Norse Yule Celebration. Lady of the Labyrinth. Aralık 2012. http://freya.theladyofthelabyrinth.com/?page_id=397
Vinje, J. G. Don’t Take Odin Out of Yule. The Norwegian American. 19 Aralık 2014. http://www.norwegianamerican.com/featured/dont-take-odin-out-of-yule/
McCoy, D. The Death of Baldur. Norse Mythology for Smart People. https://norse-mythology.org/tales/the-death-of-baldur/
Redaktör: Elif Eryiğit
Editör: Cemre Yıldırım
Görev Alan Yayın Kurulu: Arman Tekin, Cemal Özer, Melis Fettahoğlu Hallier, Martı Esin Şemin, Utku Baran Ertan
Bu yazıdaki görseller sonsofvikings’in izniyle kullanılmıştır.
Yazının orijinali için:
https://sonsofvikings.com/blogs/history/viking-origins-of-christmas-yule-traditions
Redaktör Herkese merhabalar, Ağustos 2017’den bu yana gönüllü olarak çalışan küçük bir grup olarak yola…
Çevirmen İlanı Herkese merhabalar, Ağustos 2017’den bu yana gönüllü olarak çalışan küçük bir grup olarak…
Yazar İlanı Herkese merhabalar, Ağustos 2017’den bu yana gönüllü olarak çalışan küçük bir grup olarak…
Editör ilanı Herkese merhabalar, Ağustos 2017’den bu yana gönüllü olarak çalışan küçük bir grup olarak…
Kaliforniya Üniversitesi, bünyesinde 2000 adet çocuk hikâye kitabı barındıran ücretsiz bir kütüphane kurdu Çevirmen: Ceyda…
Sanat Tarihi ile ilgili diğer yazılarımızı okumak için tıklayınız. Yazar: Mark Cartwright Çevirmen: Feyza Harmanoğlu…