Hangi Alturizm?

Hangi Alturizm? “İyi” İyilikseverlik ve “Kötü” İyilikseverlik Yazar: Prof. Dr. Coşkun Can Aktan Alturizm en genel anlamda bir bireyin başkalarının yararına bir davranışta bulunması eylemi olarak tanımlanabilir.[1]  Alturiz­min özünde bir çıkar/menfaat söz konusu değildir; gerçek alturizm bir çıkar elde etmeksizin ve aynı zamanda böyle bir beklenti içerisinde olmaksızın etrafına iyilikler sunmak demektir. Ancak gerçek hayatta iyilikseverlik eylemleri bu verdiğimiz so­yut tanım­lardan çok daha farklı şekillerde ortaya çıkar. Al­tu­riz­min bir değil pek çok saikleri ve pek çok farklı boyutları bulunmaktadır. İyilikseverliğin iyi ya da kötü bir fiil ya da eylem olması bu saikler ya da faktörler ile yakından ilgilidir. Alturizmin türleri üzerine bir sınıflandırma denemesi yapmaya çalışarak konuyu açıklayalım. – Bir kişi hiçbir çıkar (menfaat) gözetmeksizin bir başkasına gönüllü olarak bir yardım ya da iyilik yapabilir. Görme engelli bir kişiye yardım ederek yolun karşısına geçirmek bu konuda bir örnek olarak verilebilir. – Bir kişi tek taraflı uzun dönemde bir karşılık beklentisi içerisinde olarak bir başkasına iyilikler yapa­bilir. (Egoistik alturizm) Burada tek-taraflı (“unilateral”) bir iyilikseverlik eylemi söz konusudur. Örneğin “kaz gelecek yerden tavuk esirgenmez” düşüncesiyle bir iyilik ya da yardım yapılabilir. – Taraflar arasında karşılıklı anlaşma, rıza ve faydaya dayalı bir yardımlaşma söz konusu olabilir. Her iki taraf işbirliği yaparak karşılıklı “menfaat” sağlayabilirler (Karşılık te­melli alturizm[2]). Burada iki-taraflı (“bilateral”) bir iyilikseverlik söz konusudur. – Bir kişi, başka kişi ve/veya gruplara empati, sempati, korku, endişe ve saire duygusal faktörlerden kaynaklı olarak iyilikler yapabilir. (Psikolojik alturizm) – Bir kişi başkalarının gözüne girmek, beğenilmek, takdir edilmek, alkışlanmak ve saire saiklerle özenti ya da gösteriş temelinde iyilik yapma eğiliminde olabilir. (Gösterişçi alturizm) – Kalabalık psikolojisi (sürü etkisi) kişileri kendi istek ve iradelerinin ötesinde iyilikseverliğe/yardımseverliğe yöneltebilir. (Grup-yönelimli alturizm; sürü etkili alturizm) – Literatürde “Self-righteousness” olarak bilinen bir davranış da esasen bir alturizm türüdür. Ahlak ve erdemler noktasında ilkeleri ve prensipleri olan bir kişi dış çevredeki olumsuz davranışlara kayıtsız kalmayarak bunların düzeltilmesi için çaba gösterebilir. Ahlaki şövalyelik ve Don Kişotluk davranışları bu çerçevede değerlendirilebilir.[3] -Ebeveynler çocuklarına yönelik aşırı koruma davranışları sergileyerek onlara sürekli iyilikler sunmaya çalışabilirler. (ebeveyn iyilikseverliği; parental alturizm; parentalizm) – Devlet vatandaşlarının refahlarını artırmak gayesiyle iktisadi ve sosyal gayeli yardımlar yürürlüğe koyabilir. Bunun dışında regülasyon (örneğin, yasaklama) veya vergileme yoluyla zararlı alışkanlıklarla mücadele yolu seçilebilir. Bunu “kamusal iyilikseverlik” olarak adlandırabiliriz. (Pa­ter­nal alturizm; pater­nalizm) – Kişi kendi öz benliğini, yaşamını ve hatta fiziki varlığını bir başka kişi, bir inanç ya da bir ülkü uğruna feda edebilir. Psikolojide “selflessness” olarak adlandırılan bu durum aşırı boyutlara vardığında psiko-patolojik ve psikopat bir davranış olarak yorumlanabilir. Örneğin, bir misyoner din adamının yaşamını dünyanın ücra bir köşesinde yoksulluk ve yoksunlukla baş başa geçirmesi bir “selflessness” örneğidir. Ya da aşırı-fanatik bir dindarın bir canlı bomba olarak kendini ölüme götürme eylemi bir negatif “selflessness” örneğidir. Pratikte aşırı-fanatik İslamcı grupların “cihatçılık” eylemleri bu çerçevede değerlendirilebilir. Onlara göre “gönül­lü ölüm” şehitlik mertebesine yükselme olarak ifade edilir. Bütün bu alturizm türlerini dikkate almaksızın iyilikseverliği her yönüyle iyi ve doğru bir eylem olarak ele almak fevkalade yanlıştır. Tamamen menfaate dayalı bir iyilikseverlik “iyi” bir iyilikseverlik değildir. Başkalarının etkisinde kalarak, belirli ortam ve şartlara bağlı olarak yapılan iyilikseverliğin de gerçek ve samimi bir iyilikseverlik olduğu söylenemez. Gösteriş amacıyla yapılan iyilikseverlik “sonuçsal” açıdan yararlı olabilir, ama samimi olmayan bir iyilikseverlik türüdür. Kişinin yaşlılık, yoksunluk, zor durum ve saire sebeplerden kaynaklanarak duygusal bir konumda olması da onu iyilikseverliğe sevk edebilir, ama bu da bir yönüyle eksik bir iyilikseverliktir. İyilik bütünüyle insanların ruhsal güzelliğinden kaynaklanan bir durum da değildir. Bencillik, korkaklık vs. sebepler insanı pekala iyilikler yapmaya sevk edebilir ama, bunun da temelde kutsanacak bir iyilikseverlik olmadığı açıktır. Kişinin kahramanlık, cihad, şehitlik ve saire saiklerle kendi canını feda ederek başkalarını öldürmeye kalkışması ise sağlıklı bir davranış değildir. “Selflessness” yukarıda da belirttiğimiz üzere patolojik bir vakadır. Öte yandan idealizm, mükemmeliyetçilik ve yüksek erdemler peşinde koşan bir insanın sorumluluk ahlakı özünde takdire değer bir davranıştır. Ancak bu davranışlar düşük kültürlü toplumlarda (medeni olmayan toplumlarda) olumlu bir karşılık bulmayabilir ve yapılan iyilikler tam olarak anlaşılmayabilir. İyilikseverlik peşinde koşan kişiler “ahlaki şövalye” ya da “Don Kişot” olmakla suçlanabilir; aşağılama ve karalamaya maruz bırakılabilir. Sonuçta iyilik yapan kişi yaptığı iyilikler karşılığında bir bedel (üzüntü, dışlanma, horlanma, vs.) ödemek zorunda kalabilir. İyilikseverlik hangi yönüyle olursa olsun aşırı ve kontrolsüz bir seviyede olursa “patolojik alturizm”e dönüşebilir. Kimi durumlarda ve kimi kişiler yönünden bakıldığında iyilik bir yere kadar iyiliktir; belki azı karar, çoğu zarardır. Sürekli karşılıksız bir şeyler almaya alışmış bir birey için yapılan iyilikler bir noktadan sonra sorunlar ortaya çıkarabilir. Örneğin, bir tür “yüz verince astar istemek” durumuna dönüşebilir. İyilik yapan kişi de “enayi” ya da “keriz” durumuna düşmüş olur. Patolojik alturizm, kişinin bir başkasının refah ve mutluluğu adına kendi refah ve mutluluğundan vazgeçmesi durumudur. Bunun tipik bir örneği “ebeveyn iyilikseverliği” olarak ifade edebileceğimiz parentalizmdir. Aşırı devlet müdahaleciliği ve paternalizm ise toplumsal yaşamda atalet, rehavet, tembellik, israf, savurganlık, rant kollama gibi bir takım yozlaşmalara sebep olacağından patolojiktir. Özetle, iyilikseverliği her koşulda “iyi” ve “doğru” bir eylem olarak düşünemeyiz. İyilikten iyilik doğabileceği gibi; iyilikten kötülükler de doğabilir. İyilik ve iyilikseverlik kavramlarını sürekli kutsayan ve tapınma düzeyinde yüceltmeye çalışan zihinlere iyilikseverliğin maliyetlerini ya da zararlarını anlatmak doğrusu kolay değildir. İnsanın bir yarısı “bencillik”; diğer yarısı ise “diğerkamlık”tır. İnsan denilen varlığın yoğrulduğu hamurun mayasında bu iki özellik birlikte mevcuttur. İnsanın kendini düşünmesi ve kendi yararına yönelik davranış, karar ve eylemlerde bulunması (rasyonalite) gayri-ahlaki bir davranış değildir. Tam aksine bireysel çıkarın var olduğu yerde toplumsal çıkar söz konusudur. Bencilliğin erdemi, onun diğerkamlığa hizmet ediyor olmasında aranmalıdır. Ancak bencilliği (egoizmi) bütünüyle bir ahlaki davranış ve erdem olarak sunmak da yanlış ve yanıltıcıdır. İnsanın doğasın­da ve insanın genlerinde mevcut olan bencillik (egoizm) baş­ka­larına iyilikler sunmamızı ve yardımlarda bulunmamızı engelleyebilir. Hele hele aşırı bencillik hem kişinin kendisi için hem de toplum için fevkalade tahripkar sonuçlar ortaya çıkarır. Bu nedenle “iyilikseverlik”, “yardımseverlik”, “birlik”, “beraber­lik”, “dayanışma” ve saire sağlıklı bir toplum için çok önemli değerlerdir. İyilikseverlik, sosyal sermayenin altyapısıdır. Maddi sermaye, fiziki sermaye, finansal sermaye, beşeri sermaye ve saire zenginliklerle donatılmış bir toplum belki müreffeh ve medeni bir toplum olabilir, ama sağlıklı bir toplum olamaz. Bireylerin refahından belki de çok daha önemli olan onların huzur ve mutluluğudur. Bunun için gerekli olan sosyal sermayedir. İşte iyilikseverlik, sosyal sermayenin en … Okumaya devam et Hangi Alturizm?