1420 Yılından bir Mucidin Hayalleri

Bu Makalenin / [The Dreams of an Inventor in 1420] orijinali The Public Domain Review'a aittir.  Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 lisansıyla korunmaktadır.

Yazar: Bennett Gilbert

Çevirmen: Gizem Korkmaz


Johannes de Fontana, Bellicorum instrumentorum liber (1420), BSB Cod.icon. 242, f. 59v — Kaynak

Bennett Gilbert,[1] 15. yüzyıl mühendisi Johannes de Fontana’nın[2] ateş soluma otomatı, kasnak ile çalışan melekler ve projeksiyon makinesinin günümüze ulaşmış ilk çizimleri dâhil olmak üzere çeşitli fantastik ve çoğunlukla imkânsız icatlarla dolu tasarım kataloğu olan çizim defterini (1420) inceler.

Bazen mümkün olduğu bilinen şeylerin sınırları ile yeni bir şeyler icat etmeye çalışır, bazen de bu sınırları genişleterek icatlarımızı yaparız. 15. yüzyılın başlarındaki hayal gücü yüksek bir mühendis için -ki kendisi Newton’ın keşiflerinden iki yüzyılı aşkın bir süre önce çalışmıştır- icat süreci genellikle bu ikisinin tuhaf bir karışımı şeklinde olurdu: Mekanik kuvvet hakkında o kadar az bilgiye sahipken neredeyse her şeyi icat edebileceğinize ve bunların kullanışlı olacağına inandığınızı tasavvur edin. Tabii ki bu tasarımların gerçekliğe dönüştürülmesi girişimleri sıklıkla başarısız oluyordu; fakat zaman zaman başarılı olabilme ihtimali de vardı.

Varsayalım ki siz 15. yüzyılın başlarında küçük aygıtlara karşı yetenekleri olan biri ya da kimsenin hayal dahi edemediği usta yapılar ve harikulade makineler yapmayı uman bir mühendissiniz. Yeteneklerinizi göstermek için ne yapardınız? Peki ya mükemmel ve gizemli aygıtlara sahip olmak isteyen, mesela bir prens gibi biri olsaydınız, bunları yapabilecek kişileri nasıl bulurdunuz? Mühendislik yeteneği, teknolojik bilgisizlik, bireysel girişkenlik ve toplumsal talebin birleşmesiyle oluşan böyle bir durumun ispatı Bavyera Devlet Kütüphanesi’nde bulunan 15. yüzyıl mucidinin karalama defterinde bulunabilir. Bu defter 68 icadın tanıtımını çizimleriyle yapan ve bunları müşterilerine satmayı uman Johannes (ya da Giovanni) de Fontana (1395-1455) adlı bir mühendis ve sanatçıya aittir. Defterin 1415 ile 1420 yılları arasında hazırlanmış olduğu düşünülse de Fontana tarafından verilmiş bir başlığı yoktur. Ancak eserin sonraki sahiplerinden biri, kitap genel olarak savaş konularıyla pek ilgili olmamasına rağmen ona Bellicorum Instrumentorum LiberSavaş Aygıtlarının Kitabı[3] ismini vermiştir.


Johannes de Fontana, Bellicorum instrumentorum liber (1420), BSB Cod.icon. 242, f. 51r — Kaynak

Fontana geniş çaplı bir dizi proje hayali kurmuştu: çocukları eğlendirmek amaçlı mekanik develer, hazineleri koruma amaçlı gizemli kilitler, ablukaya alınmış şehirlerin muhafızlarını korkutma amaçlı alev fırlatan mekanizmalar, büyük çeşmeler, müzik aletleri, oyuncu maskeleri ve daha birçok harika şey. Fikirlerinin en göze çarpan özelliklerinden bir tanesi bu aletlerin birçoğunun başarıyla çalışmalarının imkânsız olmasıdır: bunlar açıkça mekanik prensiplerine aykırıdır. Bu durum fikirlere oldukça cazibe katmaktadır ve onları belki de daha mantıklı ve işe yarar fikirlerden daha ilginç kılmaktadır. Bu erken dönemden kalma çok az mühendisin defterlerinde benzer kullanışsız tasarımlar görmekteyiz; bilhassa Leonardo da Vinci’nin defterlerinde.


Johannes de Fontana, Bellicorum instrumentorum liber (1420), BSB Cod.icon. 242, f. 12v and 13r – Kaynak

Fontana, Orta Çağ’ın dünya bilgisinden birçok kişinin modern bilimin başlangıcının kökeni olarak gördüğü Rönesans dünyasına geçiş döneminde yaşadı. Fontana’nın çalıştığı, çizim yaptığı ve hayal ettiği o yıllarda diğer mimarlar ve mühendisler perspektifi icat etmekteydi. Güneybatı Almanya’da, Ren nehri boyunca ve başka yerlerdeki altın kuyumcuları ve zanaatkârlar harfleri nasıl mekanik olarak çoğaltabilecekleri üzerine kafa yormaktaydı. Odun ve metal oymacıları, şekilleri çoğaltmak amacıyla bazıları bugün bizim için sır hâline gelmiş olan çok sayıda teknik denemekteydi. Mühendisler ve tamirciler daha büyük ve daha hafif yapıları nasıl inşa edeceklerini öğrenmekte, yer çekimine meydan okumak, doğal kaynakları ve güçleri dizginlemek ve doğaya hâkim olma yollarını aramaktaydı. Ayrıca kâğıt üzerinde fikirlerini canlandırmak amaçlı yeni yollar keşfetmekteydi.


Johannes de Fontana, Bellicorum instrumentorum liber (1420), BSB Cod.icon. 242, f. 50v — Kaynak

Kuleler ve roketler, su ve ateş, ağızlıklar ve borular, kasnaklar ve halatlar, dişliler ve kancalar, tekerlekler ve kirişler, kafesler ve küreler Fontana’nın çizim defterini dolduran Rönesans döneminin şafağındaki mühendislerin uğraşlarıydı. Fakat fikirlerini resmetme biçimi makineleri çalışır durumda gösterirken kullanılan sınırlı açılar ve perspektif eksikliği ile belirgin bir şekilde Orta Çağ’a aitti. Çizimlerini yaşadığı dönem İtalya’sının Brunelleschi’si ve Alberti’si gibi değil; bir önceki yüzyılda kullanılan yöntemlere göre yapmaktaydı.. Ateşin etkisi ile mekanik canavarlarını ve şeytanlarını canlandırmak için toprak boyasının özgür darbelerini kullanmıştı.


Johannes de Fontana, Bellicorum instrumentorum liber (1420), BSB Cod.icon. 242, f. 26r — Kaynak

Johannes de Fontana, Bellicorum instrumentorum liber (1420), BSB Cod.icon. 242, f. 63v — Kaynak

Johannes de Fontana, Bellicorum instrumentorum liber (1420), BSB Cod.icon. 242, f. 70r​ — Kaynak

Işık kaynağı olma özellikleri dışında kullanılması sebebiyle ateşin Fontana’nın bazı tasarımlarında daha az korkutucu bir işlevi vardı. Hatta Fontana ateş ışığını heyecanlı bir gösteriye dönüştüren projeksiyon makinesinin günümüze ulaşabilen en eski çizimini yapmıştı. Bu tür bir şeyi özgül ve uygulanabilir fikri sebebiyle onun icat etmiş olması muhtemeldir. Belki de bir gün bunun kalıntıları ortaya çıkacaktır.


Johannes de Fontana, Bellicorum instrumentorum liber (1420), BSB Cod.icon. 242, f. 60r — Kaynak

Fontana’nın tasarımları içinde yer alan ateş ve ışık cihazlarının birçoğu savaş meydanları için yapılmış olsa da diğerleri dinî oyunlar gibi piyeslerde kullanılmak üzere detaylı gösterimler için tasarlanmıştır. Kilise ve katedrallerin önünde sergilenen oyunlar, sahnenin etrafında mazgallar gibi gözükmeleri için inşa edilmiş tribünlere oturmuş büyük kalabalıkları çekiyordu. Orta Çağ tiyatroseverleri cehennem girişini, kablolardan aşağı uçan melekleri ve halatlar çekilip indirilen ilahi bulutları görmeye bayılıyorlardı.


Johannes de Fontana, Bellicorum instrumentorum liber (1420), BSB Cod.icon. 242, f. 67v —  Kaynak

Belki de Fontana’nın en özenle hazırlanmış tasarımı, savaşta ve barışta, yüksek ihtimalle propaganda makinesi olarak düşünülen ateşle aydınlatılmış dehşet verici bir gösteriydi.

Bu muhteşem fikir, Orta Çağ’ın sonlarında gerçekleşen birçok farklı büyük gösterinin yapılmasına ön ayak oldu. Örneğin eksenler üzerinde içe doğru sayısız ilmeklerle yapılmış ince parşömen üzerindeki çizimi gibi. Bu çizimde kudretli simgeler taşıyan bir kule tarafından gölgede bırakılmış, geçici duvarlara doğru yarı saydam bir araç aracılığı ile ışıldayan bir ışık kaynağı vardır. Ziyaretçi, fantastik bir dünyanın labirentlerine açılan bir dizi kapıya yönlendirilir. Yapı büyük bir olasılıkla bir prens ya da lordun kişisel meskeni olması için inşa edilmiş devasa bir mabettir.


Johannes de Fontana, Bellicorum instrumentorum liber (1420), BSB Cod.icon. 242, f. 27v — Kaynak

Bu yanıcı yapıların yanı sıra Fontana, birçok çeşme ve diğer hidrolik aygıtlar da tasarlamıştır. Modern su altyapılarından önce su kaynakları şimdiye göre insanların çok daha gözü önündeydi. Suyun önemi ve tedarik edildiği teçhizatın hassas olması durumu, büyük çapta idari planlarda henüz gizlenmemişti. Su hayattı ve aynı zamanda tehlikeydi.

 


Johannes de Fontana, Bellicorum instrumentorum liber (1420), BSB Cod.icon. 242, f. 35r — Kaynak

Fontana’nın batmış gemileri çıkarmak için bulduğu fikir.
Zamanın acil ve can sıkıcı bir problemi


Johannes de Fontana, Bellicorum instrumentorum liber (1420), BSB Cod.icon. 242, f. 56v —  Kaynak

Fontana su enerjisinde yaptığı gibi rüzgâr enerjisini de müzik enstrümanları için dizginlemeye çalışmıştı.


Johannes de Fontana, Bellicorum instrumentorum liber (1420), BSB Cod.icon. 242, f. 69r — Kaynak

Bu kulağa ne kadar ilginç geliyorsa bir o kadar da göze ilginç gelirdi.


Johannes de Fontana, Bellicorum instrumentorum liber (1420), BSB Cod.icon. 242, f. 45v —  Kaynak

Kitaptaki en merak uyandırıcı çizimlerden bir tanesinde Fontana, dehşet verici ameliyatlar geçiren hastalar için bir yaşam destek sistemi hayal eder.


Johannes de Fontana, Bellicorum instrumentorum liber (1420), BSB Cod.icon. 242, f. 31v —  Kaynak

Aynı zamanda hayal gücünü daha ciddiyetten uzak şeyler için de çalıştırır ve çocukları eğlendirmek üzere hareket eden oyuncaklar tasarlar.


Johannes de Fontana, Bellicorum instrumentorum liber (1420), BSB Cod.icon. 242, f. 49r — Kaynak

Genel olarak eğlendirici ve inşaat mühendisliği alanında esnek yapılar geliştirmeye yönelmiştir. Özellikle kilitler ve birbirleri ile kenetli yapılar onu büyülemiştir.


Johannes de Fontana, Bellicorum instrumentorum liber (1420), BSB Cod.icon. 242, f. 2v — Kaynak

Fakat bir hayli kafa karıştırıcı çizimlerinin sayısı da oldukça fazladır:


Johannes de Fontana, Bellicorum instrumentorum liber (1420), BSB Cod.icon. 242, f. 30v —  Kaynak

Yukarıda bahsedilen bazı temalar ve enerjiler kullanılmaktadır -hidrolik, ateş ve esneklik ya da birbirine kenetli parçalar gibi. Belki transeksiyon (enine kesit) ve perspektif gibi diğer görsel teknikler henüz Fontana tarafından kullanılmadığı (ve muhtemelen henüz bilinmediği) için ya da belki Fontana’nın hayal gücü yeteneklerinin fersah fersah ilerisinde olduğu için, Fontana’nın tam olarak ne yapmak istediği ve nasıl yapılması gerektiğine dair düşünceleri bir sır olarak kaldı. Şifreli yazılmış açıklamaları da pek yardımcı olmaz; çünkü bu açıklamalar yapıların nasıl inşa edildiği ya da çalıştırıldığından ziyade, onların nasıl bir performans sergileyecekleri üzerinedir.


Johannes de Fontana, Bellicorum instrumentorum liber (1420), BSB Cod.icon. 242, f. 24v —  Kaynak

Bu sadece Johannes de Fontana’nın el yazması kitabındaki çok sayıda çizimleri arasından seçilmiş örneklerdir. Daha birçoğu güzel çeşmeler ve sevimli süs eşyalarının yanı sıra acımasız kuşatma silahları ve mancınıkları resmektedir. Sayfalara göz gezdirdikçe Rönesans döneminin tam eşiğinde, hayal gücü yüksek bir mucit olmanın nasıl bir şey olduğunu bir an için görebiliriz. Onun becerisi ve arzu dolu oluşu her dönem insanının fark edebileceği ve kendimizde de görebileceğimiz türdendi. Günümüzde bizim daha fazla bilimsel bilgi birikimimiz olabilir; fakat tıpkı Fontana gibi biz de hâlâ icatlarımızı zengin ve güçlü kesimlere gururla gösteriyoruz, sırf yalakalık yaparak onların gözlerine girebilmek ve onlardan finansal destek alabilmek için. Savaş, Fontana’nın döneminde olduğu gibi yok etmek ve öldürmek amacıyla yeni icatlara sürekli ihtiyaç duyulan modern yaşamın da büyük bir parçasıdır. Fontana’nın çizgileri bize her ne kadar alışılmadık gelse de bugün biz çizdiğimizde ve boyadığımızda, yazdığımızda ya da konuştuğumuzda ya da hayal ettiğimizde; hayalini kurduğumuz şeyi bir şekilde yaratma şansı bulduğumuzda ne amaçlıyorsak o da kalemini ve fırçasını aynı amaçla kullanmıştı.

Redaktör: Melis Fettahoğlu

Editör: Arman Tekin


Dipnotlar

[1] Bennett Gilbert, Portland Eyalet Üniversitesi’nde interdisipliner felsefe ve tarih üzerine eğitmenlik yapmaktadır. Kaynak

[2] Johannes (Giovanni) Fontana, 1390 yılında Venedik’te doğmuş, 1418 ve 1421 yıllarında sanat ve tıp üzerine eğitim almış bir fizikçi ve mühendistir. Kaynak

[3] Fontana’nın çalışmalarının yer aldığı Savaş Aygıtlarının Kitabı “Bellicorum Instrumentorum Liber”e bu dipnotun kaynağı üzerinden ulaşabilirsiniz. Kaynak

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir